Żywność BIO, EKO i organic – czym różnią się te oznaczenia?

Świadomy wybór żywności ma ogromne znaczenie zarówno dla zdrowia, jak i dla kondycji środowiska naturalnego, więc warto wiedzieć, za co tak naprawdę płaci się przy kasie. Czy każdy z tych trzech terminów oznacza coś innego, czy może kryje się za nimi ten sam system certyfikacji?

Czym jest żywność BIO?

Żywność BIO to produkty wytworzone w systemie rolnictwa ekologicznego, które przeszły oficjalną certyfikację zgodną z unijnym rozporządzeniem 2018/848. Przedrostek „bio” pochodzi od greckiego słowa „bios”, czyli życie i odnosi się do metod produkcji przyjaznych naturze oraz człowiekowi.

W uprawach ekologicznych nie wolno stosować syntetycznych pestycydów, herbicydów ani sztucznych nawozów mineralnych. Zabronione są również organizmy modyfikowane genetycznie, a gleba wzbogacana jest wyłącznie kompostem, obornikiem lub nawozami zielonymi. Zwierzęta w certyfikowanych gospodarstwach mają zapewniony dostęp do wybiegów i pastwisk, a ich pasza musi pochodzić z upraw wolnych od chemii rolnej.

Aby gotowy wyrób mógł otrzymać znak BIO, minimum 95 procent jego składników pochodzenia rolniczego musi spełniać normy produkcji ekologicznej. Certyfikacja obejmuje cały łańcuch dostaw, od pola aż po pakowanie, więc kontroli podlega także transport, magazynowanie i przetwórstwo.

Co to jest żywność EKO?

Żywność EKO to w świetle prawa Unii Europejskiej dokładnie ta sama kategoria produktów, którą opisuje skrót BIO. Określenie „eko” wywodzi się od słowa „ekologiczny” i podlega identycznej ochronie prawnej jak przedrostek „bio”. Producent, który umieszcza je na etykiecie, musi posiadać ważny certyfikat wydany przez upoważnioną jednostkę kontrolną oraz oznaczyć opakowanie unijnym logo w kształcie zielonego listka ułożonego z białych gwiazdek.

W Polsce przyjęło się częściej mówić o produktach ekologicznych, natomiast na rynku niemieckim czy francuskim dominują produkty bio. To wyłącznie kwestia językowego zwyczaju, a nie odmiennych wymagań produkcyjnych.

Trzeba jednak zachować czujność podczas zakupów. Zwroty takie jak „przyjazny naturze”, „z naturalnych składników” czy „prosto od rolnika” nie są prawnie chronione i czasami są wykorzystywane bez pokrycia w certyfikacie. Wyrób pozbawiony numeru jednostki certyfikującej na etykiecie nie ma prawa nazywać się ekologicznym, nawet jeśli zielona szata graficzna sugeruje bliski związek z przyrodą. Warto zawsze odwrócić opakowanie i sprawdzić kod w formacie PL-EKO-XX lub analogiczny dla innego kraju członkowskiego.

Co to jest żywność typu organic?

Organic to angielskie określenie żywności ekologicznej, powszechnie stosowane na rynkach anglosaskich, przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Kanadzie i Australii. Za tym słowem stoją systemy certyfikacji analogiczne do unijnych, choć oparte na lokalnych przepisach.

W USA nadzór nad produkcją sprawuje Departament Rolnictwa, a wyroby spełniające tamtejsze normy otrzymują charakterystyczną zielono-białą pieczęć USDA Organic. Amerykańskie prawo przewiduje kilka poziomów oznaczeń. Napis „100% organic” gwarantuje, że wszystkie składniki pochodzą z upraw ekologicznych, samo „organic” wymaga minimum 95 procent takich surowców, a sformułowanie „made with organic ingredients” dopuszcza próg 70 procent.

Na terenie UE słowo „organic” ma taką samą ochronę prawną jak „bio” i „eko”. Produkt importowany z USA może trafić na europejskie półki z tym napisem dzięki umowie o wzajemnym uznawaniu certyfikatów między oboma rynkami.

Czym różnią się oznaczenia żywności BIO, EKO i organic?

Z prawnego punktu widzenia BIO, EKO i organic oznaczają na terenie Unii Europejskiej dokładnie to samo, czyli produkt certyfikowanego rolnictwa ekologicznego. Rozporządzenie 2018/848 wprost wymienia wszystkie trzy określenia jako równoważne i chronione w każdym języku wspólnoty. Różnice mają więc charakter językowy oraz geograficzny, a nie jakościowy.

Skrót EKO najczęściej pojawia się na produktach polskich, BIO dominuje w krajach niemieckojęzycznych i romańskich, natomiast organic stosuje się w państwach anglosaskich. Pewne rozbieżności mogą wynikać jedynie z odmiennych systemów certyfikacji poza Europą. Amerykańskie normy USDA różnią się w szczegółach od unijnych, na przykład w kwestii dozwolonych substancji pomocniczych czy wymagań dotyczących dobrostanu zwierząt. W praktyce oba systemy stawiają jednak na bardzo zbliżone wymagania i wzajemnie uznają swoje certyfikaty.

Dla kupującego najważniejsza jest obecność oficjalnego logo oraz numeru jednostki kontrolnej. Sam napis na froncie opakowania, choćby największy, nie stanowi żadnej gwarancji.

Czy zdrowa żywność jest zawsze EKO, BIO albo organic?

Zdrowa żywność nie musi posiadać certyfikatu ekologicznego, a certyfikat nie przesądza automatycznie o wartości odżywczej produktu. Warzywa od lokalnego rolnika, który uprawia je bez chemii, mogą być pełnowartościowe mimo braku oficjalnych dokumentów i oznakowania.

Działa to również w drugą stronę. Ekologiczne produkty jak np. ciastka, chipsy czy słodzone napoje nadal zawierają spore ilości cukru, soli lub tłuszczów nasyconych. Znak BIO informuje o metodzie produkcji surowców, a nie o tym, że dany wyrób wspiera zdrową dietę. Certyfikowany cukier trzcinowy podnosi poziom glukozy we krwi tak samo, jak zwykły cukier buraczany.

Podczas komponowania codziennego jadłospisu warto więc czytać całą etykietę, a nie tylko szukać zielonego listka. Skład, tabela wartości odżywczych oraz stopień przetworzenia mówią o produkcie znacznie więcej niż samo logo. Najlepszym wyborem będzie eko żywność z krótkim składem, bez zbędnych dodatków i konserwantów.

Czy żywność organiczna jest lepsza od ekologicznej?

Żywność organiczna nie jest lepsza od ekologicznej, ponieważ oba określenia opisują tę samą kategorię produktów. Przekonanie o wyższości jednego terminu nad drugim wynika wyłącznie z zabiegów marketingowych oraz z anglojęzycznego brzmienia, które części konsumentów kojarzy się z zagraniczną, rzekomo wyższą jakością.

Jedyne realne różnice dotyczą szczegółów systemów certyfikacji w poszczególnych regionach świata. Przykładowo unijne przepisy zakazują stosowania antybiotyków profilaktycznie, ale dopuszczają ich użycie w leczeniu chorych zwierząt. Natomiast normy amerykańskie są w tej kwestii bardziej restrykcyjne. Żaden z tych systemów nie góruje jednak nad drugim w sposób jednoznaczny.

Podczas zakupów nie należy więc dopłacać za samo słowo organic na opakowaniu. Rodzimy produkt z certyfikatem PL-EKO spełnia identyczne standardy, a często przebywa także krótszą drogę z pola na stół, czyli ma większą świeżość i generuje mniejszy ślad węglowy.

Kto nadaje te oznaczenia produktom żywnościowym i kiedy?

Certyfikaty ekologiczne w Polsce wydają prywatne jednostki certyfikujące upoważnione przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a nadzór nad całym systemem sprawuje Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych.

Droga do uzyskania znaku BIO jest długa i wymagająca. Rolnik najpierw zgłasza gospodarstwo do wybranej jednostki, a następnie przechodzi tak zwany okres konwersji. Trwa on zwykle dwa lata w przypadku upraw jednorocznych i trzy lata dla sadów oraz plantacji wieloletnich. W tym czasie ziemia oczyszcza się z pozostałości chemii rolnej, a produkcja musi już spełniać wszystkie normy ekologiczne, choć plonów nie wolno jeszcze sprzedawać z certyfikatem.

Po pozytywnym audycie gospodarstwo otrzymuje dokument ważny przez rok. Kontrole odbywają się co najmniej raz na dwanaście miesięcy, a inspektorzy mają prawo pobierać próbki gleby, roślin i gotowych wyrobów do badań laboratoryjnych. Wykrycie niedozwolonych substancji skutkuje cofnięciem certyfikatu i koniecznością ponownego przejścia całej procedury. Właśnie ten stały nadzór sprawia, że zielony listek na opakowaniu ma realną wartość i buduje zaufanie do żywnościi produktów eko.